Verboden handelspraktijken: wat elke ondernemer moet weten

Communiceren met consumenten, producten of diensten verkopen en overeenkomsten sluiten met klanten betekent dat je rekening moet houden met strikte regels. Sommige handelspraktijken en contractuele bepalingen zijn uitdrukkelijk verboden, ook al lijken ze in de praktijk vaak voor te komen. Wie deze regels niet naleeft, loopt het risico op klachten, controles of sancties. In dit artikel lichten we toe waar de grenzen liggen en welke gevolgen dat kan hebben voor je onderneming.

De gouden regel: eerlijkheid duurt het langst

Het Belgische consumentenrecht (Boek VI van het Wetboek van Economisch Recht) legt ondernemingen een algemene loyaliteitsplicht op ten opzichte van de consumenten. Van die verplichting kun je niet afwijken, zelfs niet wanneer een klant een overeenkomst ondertekent waarin iets anders wordt bepaald.

Wanneer is een praktijk “onrechtmatig”?
Een handelspraktijk wordt als onrechtmatig of oneerlijk beschouwd wanneer ze indruist tegen de eisen van "zorgvuldigheid" én het economisch gedrag van de gemiddelde consument op substantiële wijze wijzigt of kan wijzigen. Met andere woorden: als jouw aanpak een gemiddelde, geïnformeerde en oplettende consument ertoe aanzet een aankoopbeslissing te nemen die hij anders niet zou hebben genomen, overtreed je de regels.

Hoe beoordeel je of een praktijk oneerlijk is?

Om na te gaan of een handelspraktijk de toegelaten grenzen overschrijdt, gebeurt de beoordeling in twee stappen.

a) Nagaan of de praktijk op een “zwarte lijst” staat

Het Wetboek van Economisch Recht bevat een opsomming van meer dan 35 handelspraktijken die onder alle omstandigheden verboden zijn. Valt jouw praktijk onder een van deze situaties, dan staat de overtreding vast: de praktijk wordt automatisch als oneerlijk beschouwd en er is geen verdere analyse nodig.

Deze verboden praktijken zijn onderverdeeld in twee categorieën:

• Misleidende praktijken (art. VI.100)
  Dit zijn praktijken waarbij onjuiste informatie wordt verstrekt die de gemiddelde consument kan misleiden. 
  Voorbeelden:
  • beweren dat je een gedragscode hebt onderschreven terwijl dat niet klopt;
  • een kwaliteitslabel gebruiken zonder toestemming;
  • een piramidesysteem opzetten of beheren
  • of ten onrechte aankondigen dat je gaat sluiten of verhuizen om de verkoop te stimuleren.
• Agressieve praktijken (art. VI.103)
  Een praktijk wordt agressief genoemd wanneer ze de vrije keuze op significante wijze verandert en ze dus verplicht tot aankoop (door dwang, intimidatie, ongepaste beïnvloeding, gebruik van fysiek geweld ...).
  Voorbeelden:
  • De indruk geven dat de klant het pand niet mag verlaten alvorens er een overeenkomst is opgesteld
  • De consument meedelen dat, als hij een product niet koopt, de baan van de verkoper in het gedrang komt
  • Vragen om onmiddellijke dan wel uitgestelde betaling van een product waar de consument niet om heeft gevraagd

💡 Andere veelvoorkomende voorbeelden van oneerlijke handelspraktijken.

b) Als de praktijk niet op de zwarte lijst voorkomt

Staat de praktijk niet expliciet vermeld op de zwarte lijst, dan is het aan de rechtbank om te oordelen over de eerlijkheid ervan (of niet). De rechter kan een praktijk als oneerlijk bestempelen op basis van de concrete omstandigheden, door ze af te toetsen aan de twee algemene criteria: strijdigheid met professionele zorgvuldigheid en beïnvloeding van het aankoopgedrag van de consument.

Let op voor onrechtmatige bepalingen in je contracten

Het uitgangspunt is duidelijk: algemene verkoopsvoorwaarden zijn geen vrijgeleide. Eender welk(e) beding of voorwaarde in een contract die een kennelijk onevenwicht creëert tussen jouw rechten en die van de klant, wordt als onrechtmatig beschouwd.

De sanctie : een onrechtmatige beding is nietig en wordt geacht nooit te hebben bestaan. De rest van het contract blijft enkel geldig voor zover het zonder die specifieke clausule kan blijven voortbestaan.

⚠️ Nieuw sinds 2020
Ook in B2B-relaties zijn onrechtmatige clausules verboden. Dat betekent dat contracten met andere professionele partijen eveneens evenwichtig moeten zijn.

Voorbeelden van verboden clausules:

• De klant verplichten te betalen terwijl je zelf je contractuele verplichtingen niet nakomt.
• Veronderstellen dat de klant akkoord gaat met clausules die hij vóór de ondertekening niet kon raadplegen.
• De mogelijkheden van de klant om gerechtelijke stappen te ondernemen buitensporig beperken.
• Voor jezelf een eenzijdig opzeggingsrecht voorzien zonder een gelijkwaardige mogelijkheid voor de klant.

Ook voor contractuele clausules bestaat er een zwarte lijst van bedingen die altijd als onrechtmatig worden beschouwd. In die gevallen heeft de rechter geen beoordelingsmarge. De lijst van deze bedingen staat op de website van de FOD Economie.

Klachten en controles: wat riskeer je?

Wanneer een klant zich benadeeld voelt, kunnen verschillende procedures in gang worden gezet.

• BELMED
  Dit platform maakt het mogelijk om commerciële geschillen via bemiddeling op te lossen, zonder tussenkomst van een rechtbank.
• ConsumerConnect
  Oneerlijke handelspraktijken kunnen worden gemeld bij de FOD Economie. Bij een opeenstapeling van meldingen kan de Economische Inspectie een onderzoek starten.
• Gerechtelijke stappen
  Bij aanhoudende conflicten kan een zaak worden voorgelegd aan de bevoegde rechtbank, bijvoorbeeld om de nietigheid van een clausule vast te stellen of om een verbod op een bepaalde praktijk af te dwingen.

Samengevat

Het respecteren van deze regels is niet alleen een wettelijke verplichting, maar ook een teken van professioneel ondernemerschap. Duidelijke communicatie en evenwichtige contracten vormen de basis voor een duurzame en zorgeloze relatie met je klanten.